Franse fagot

Tja, de Franse fagot. Befaamd en gevreesd, vooral bekend uit mythen en legenden. Slechts weinig mensen hebben er ooit een gehoord en nog minder hebben er een van dichtbij gezien, laat staan zelf in handen gehad.
Zoals terug te lezen is bij “geschiedenis” is de Duitse fagot ontstaan bij een (overigens goed geslaagde) poging om de fagot helemaal opnieuw uit te vinden.
Bij een Franse fagot is, onder andere aan het gat voor de rechterduim, duidelijk te zien dat het instrument rechtstreeks afstamt van de dulciaan en co. Afgelopen eeuw zijn er natuurlijk nog verbeteringen doorgevoerd, mede door een beter begrip van de akoestische eigenschappen van het instrument en nauwkeurigere manieren om het instrument te produceren. Hierdoor is de moderne Franse fagot een instrument dat niet onder hoeft te doen voor een Duitse fagot.

De klank van een Franse fagot is uiteraard anders dan die van zijn Duitse tegenhanger, maar niet per se minder mooi. Hier is het, zoals met veel dingen, een kwestie van smaak en ook van wie op het instrument speelt: je hebt mensen die uit een holle boomstam een geweldige klank weten te halen en mensen die met de duurste Heckel niet verder komen dan het jammerlijke gekreun van een op leeftijd zijnde Thomsongazelle in barensnood.

Hoewel de Franse fagot tot in de eerste helft van de 20e eeuw nog redelijk veel gebruikt werd (bijvoorbeeld in militaire orkesten), speelt tegenwoordig nog maar een heel klein gedeelte van de fagottisten op dit instrument.
Een van de oorzaken is waarschijnlijk dat er in orkesten steeds meer een grote volle klank wordt gevraagd en dat is iets dat met een Duitse fagot nu eenmaal gemakkelijker lukt dan met een Franse. Het geluid van de Franse fagot is slanker en wat nasaler dan van een Duitse, maar ook helderder en flexibeler. Voor mij waren dit in ieder geval redenen om uit te proberen wat hiervan in de praktijk waar was.
In de zomer van 2011 kon ik bij Max Vera een Buffet Crampon lenen, waarmee ik mijn eerste kleine stapjes kon zetten in de Franse-fagot-wereld. Aan de hand van 2 grepentabellen voor Franse fagot die ik op internet vond maakte ik mijn eigen grepentabel, want er zaten af en toe redelijk grote verschillen tussen. Gaandeweg ontdekte ik welke grepen wel en welke niet werkten en maakte het hierboven genoemde jammerlijke gekreun (tot grote opluchting van mijn vrouw, die soms dacht dat ik trombone aan het spelen was, terwijl ik toch echt op de Buffet bezig was) plaats voor een toon die meer en meer aan een fagot deed denken.

In oktober kon ik via Ebay in Engeland een Franse fagot van Duitse makelij (Kohlert)kopen. Op het instrument staat: “7th LEEDS RIFLES 1938”. Ik ga er van uit dat dit instrument is gebruikt bij een militair orkest en in 1938 of iets eerder is gemaakt. Op dit moment (oktober 2015) is het instrument dus zo’n 77 jaar oud. Het instrument is in heel behoorlijke staat en speelt ook heel behoorlijk. Afgelopen jaar heb ik tijdens een paar concerten met de KMKJWF gedeeltelijk op dit instrument gespeeld. Dit waren de stukken die technisch niet té moeilijk waren, want de techniek op een Franse fagot wijkt zodanig af van de Duitse, dat het wel een hele tijd duurt voor je ook maar in de buurt komt van je technische vaardigheden op de Duitse fagot. Op internet las ik de volgende uitspraak: de duur van een overstap van Franse fagot naar Duitse fagot: ongeveer 2 weken, de duur van een overstap van een Duitse fagot naar een Franse: de rest van je leven. Dit is lichtelijk overdreven, maar er zit wel een kern van waarheid in, want als je de grepen van een Duitse fagot als uitgangspunt neemt, moet je bij de Franse fagot vaak een of meer kleppen/gaten er bij dicht of open doen. Bij een E-klein heb je bijvoorbeeld je middel- en ringvinger van je rechterhand op de gaten. Een van de meest in het oog springende verschillen is het verschil van de pianoklep: bij een Franse fagot zit ie bij je linkerpink. Aangezien je bij het laagste octaaf alleen je linker duim gebruikt (Bb-contra t/m Eb-groot) heb je hier wel voordeel van, omdat je je pink gewoon kunt laten liggen in tegenstelling tot de Duitse fagot, waar je na de E-groot moet zorgen dat je met de duim, die even daarvoor nog druk in de weer was met allerlei kleppen voor de lage noten, snel op je pianoklep terecht komt. Op de Kohlert vormde de C#-klein nog een leuke uitdaging, omdat je dan met de linkerpink (die je zo netjes op de pianoklep hebt liggen) 1 etage omhoog moet om de c#-klep in te drukken. Je moet dan zorgen dat je met je linker duim de 2e pianoklep aan de achterkant van je instrument bedient. Je zou natuurlijk vanaf een bepaalde noot (bijvoorbeeld de E-groot) de pianoklep met je linker duim kunnen gebruiken, maar dan heb je met octaafsprongen naar beneden weer een probleem.
De splinternieuwe Buffet Crampon 5613 die ik vanaf januari 2012 heb, heeft voor het “probleem” met de c# een charmante oplossing, namelijk een extra c#-klep voor je linkerduim. Zie foto’s.
Aan de hand van de nieuwe Buffet (de geleende van Max was al lang weer terug) heb ik van onderdelen van een oude klarinet op m’n Kohlert ook zo’n klep gezet.

Comments are closed.